Od szlachcica-rycerza do obywatela-przedsiębiorcy. Wizja przebudowy polskiego modelu obywatelstwa w ujęciu Hugona Kołłątaja

Abstract

Artykuł pokazuje, jak Kołłątaj wyobrażał sobie rolę szlachty w przyszłej Rzeczypospolitej. Nie rezygnując zasadniczo z ogólnej charakterystyki tej warstwy jako stanu politycznego, postrzegał ją mimo to w kategoriach nade wszystko ekonomicznych. U podstaw ujęcia Kołłątaja leżała nowa koncepcja wolności, rozumianej przez niego jako wolność osobista,, wieńczonej niejako — dzięki przedsiębiorczości obywatela — statusem posesjonata, a ostatecznie obywatela jako posiadacza praw politycznych. Choć Kołłątaj nie rezygnował absolutnie z formuły szlachectwa — uznania szlachty posesjonatów za pierwszy stan obywatelski, to chciał kategorycznie objęcia kategorią obywatelstwa także, choć na odrębnych niejako zasadach, właścicieli miejskich — członków stanu miejskiego. Artykuł ukazuje, że tak silne zaakcentowanie czynnika przedsiębiorczości ludzkiej miało w zamierzeniu całkowicie zmienić kształt przyszłych stosunków politycznych i społecznych Rzeczypospolitej, jak również — w tym wszystkim —skomplikować obraz roli polskiej szlachty.